Κουτιά, Μονοπάτια

&

Τα Φώτα της Ράμπας

Ένα από τα θεμελιώδη ζητούμενα της εκπαίδευσης (και της Παιδείας, γενικότερα) είναι η κριτική σκέψη. Συμπληρωματική της, αν και όχι απαραίτητα, η δημιουργική σκέψη. Για την δεύτερη, στην εκπαίδευση έχουμε τον, πασίγνωστο πλέον, όρο out-of-the-box. Δλδ, οι εκπαιδευτικοί να διδάσκουμε χωρίς να ακολουθούμε έναν σταθερά συμβατικό τρόπο (Μην ακολουθείτε τα coursebooks, μας έλεγαν στα σεμινάρια του Βρετανικού Συμβουλίου) με σκοπό τα παιδιά να μάθουν να σκέφτονται αντίστοιχα, δλδ με ευρύτητα, ελεύθερα, διαφορετικά, αντισυμβατικά. Όλες αυτές οι έννοιες είναι βέβαια οικείες σε εμάς τους ενηλίκους αλλά στα ίδια τα μικρά παιδιά (τα οποία, ούτως ή άλλως, δεν έχουν στεγανά, δεν έχουν ένα δομημένο, περιοριστικό, πλαίσιο σκέψης)  η συγκεκριμένη έκφραση δεν βγάζει νόημα. Τι είναι αυτό το κουτί;! Τί μου λέει τώρα;  θα αναρωτιέται ένα παιδί του δημοτικού σχολείου όταν ακούει να του λένε: Ας σκεφτούμε τώρα έξω από το κουτί! Κι αυτό είναι κάτι που ακούγεται συχνά στις σχολικές τάξεις . 

Αυτό ήταν το πρώτο που μου ήρθε στο νου παρακολουθώντας το Ρηξικέλευθο – την πρώτη από μία σειρά εκδηλώσεων του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών όπου ο καθηγητής Στάθης Καλύβας διερευνά τα όρια της δημιουργικότητας και της καινοτομίας στην επιστήμη, την τέχνη και το επιχειρείν. Μαζί του συμπράττουν δύο, διαφορετικά κάθε φορά, άτομα που έχουν διακριθεί σε αυτούς τους τομείς. 

Στην πρώτη συνάντηση, που διεξήχθη στις 27.01.2024, οι δύο προσκεκλημένοι του κυρίου καθηγητή ήταν μία οινολόγος-οινοποιός κι ένας αρχιτέκτονας οι οποίοι αφηγήθηκαν την προσωπική πορεία τους μέχρι σήμερα. Aκούγεται τετριμμένο και μονοσήμαντο. Ωστόσο, οι αφηγήσεις της Χλόης Χατζηβαρίτη και του Διονύση Σοτοβίκη περικλείουν, εκτός από τα δύσκολα πρακτικά-πραγματολογικά στοιχεία, και συναίσθημα και χιούμορ και ορισμένες δομικές λειτουργικές προδιαγραφές που αμβλύνουν ίσως, νοηματοδοτούν όμως σίγουρα, αυτό που αποκαλούμε, και είναι πράγματι, νέο/διαφορετικό/καινοτόμο/πρωτοποριακό. Όπως, πχ, πως είναι κάτι απλό, όχι όμως απλοϊκό ή απλουστευτικό. Δεν καταργεί το παρελθόν και τους θεσμούς αλλά τα αξιοποιεί. Δεν είναι άτεγκτα τελειομανές, αλλά ενσωματώνει και αξιοποιεί την κάθε ατέλεια. Σε αυτό το σημείο, μου άρεσε ιδιαίτερα η διευκρίνηση του κ. Καλύβα, πως η ατέλεια ως αποτέλεσμα τύχης, αδιαφορίας ή αμέλειας είναι διαφορετική από εκείνη που προκύπτει κατά λάθος μέσα από μια συνειδητοποιημένη και ουσιαστική διαδικασία. Το πρώτο, σκέφτομαι, είναι τσαπατσουλιά και κακές δεξιότητες ενώ το δεύτερο, εάν διατηρηθεί από επιλογή, είναι συστατικό της Τέχνης.  

Η σκηνοθεσία της εκδήλωσης είναι επίσης πολύ ενδιαφέρουσα και πρωτότυπη καθώς η Νατάσα Τριανταφύλλη ενσωματώνει και τον νεαρό μουσικό Δανιήλ Κολανιάν σε μια μίνιμαλ σκηνική παράσταση, εκτός της πιανιστικής του. Έτσι, το όλο υποβλητικό, ζωντανό κάδρο (με τις στάσεις/αφηγήσεις των συνομιλητών του πάνελ, την αλλαγή θέσεών τους και τον φωτισμό ο οποίος στις επόμενες συναντήσεις "συμμετέχει" πολύ περισσότερο με διαφορετικά χρώματα και την εναλλαγή τους σε ένταση κι αποχρώσεις), κρατούσε τους θεατές σε εγρήγορση.

Θα έλεγα πως η εκδήλωση ήταν μία εξαιρετική performance μικτής τεχνικής, ωστόσο είναι κάτι πολύ πιο ουσιαστικό και πολυσήμαντο διότι, παράλληλα με τις αφηγήσεις των κοινοτοπιών, οι δύο συνομιλητές προσδιόριζαν με έμμεσο τρόπο τα διάφορα "κουτιά" απ' όπου χρειάστηκε να βγουν – την οικογένεια με τις επιβολές της, την εγκύκλια εκπαίδευση και τις σταθερές κατευθύνσεις της, τον εργασιακό στίβο με τις πιεστικές προδιαγραφές του, τις διαπροσωπικές σχέσεις με τις προσδοκίες, τις απαιτήσεις και τις ματαιώσεις τους. Κι αυτό για να μπορέσουν, στη συνέχεια, να βαδίσουν εκτός της πεπατημένης· με άλλα λόγια, να κάνουν κάτι ρηξικέλευθο όπως πράγματι είναι οι επαγγελματικές δραστηριότητές τους.  

Το ίδιο μοτίβο αναδεικνύεται και στην δεύτερη συνομιλία που διεξήχθη στις 31 Μαΐου. Συνομιλητές του οικοδεσπότη της εκδήλωσης αυτή τη φορά ήταν η αρχαιολόγος και καθηγήτρια Νένα Γαλανίδου  και ο ξενοδόχος Νίκος Καραφλός. Από την αφήγηση της πρώτης αναδύονται η διαθεματικότητα και η ευελιξία στην τυπική εκπαίδευση, αλλά και η διαχείριση των οικογενειακών υποχρεώσεων και της μητρότητας που πυροδοτεί την έμπνευση και την δημιουργία. Από την αφήγηση του δεύτερου, η ευρύτητα, η σφαιρικότητα, η πολυ-πολιτισμικότητα και οι διαφορετικές εκφάνσεις μιας  άτυπης εκπαίδευσης κι ευρύτερης παιδείας. Και οι δύο, ωστόσο, προβάλλουν την ύπαρξη και την ρευστότητα των ορίων, την αναγκαιότητα και το τελέσφορο του συνδυασμού θεωρείας και πρακτικής, και την αμφίδρομη κι αναπόδραστη διασύνδεση της επιστήμης με την καθημερινότητα. 

Τα πιο πάνω στοιχεία ενυπάρχουν στις αφηγήσεις των συνομιλητών και στις δύο εκδηλώσεις. Διακρίνω, ωστόσο, μία κλιμάκωση στην ηλικία, την αναγνωρισιμότητα και τις εμπειρίες τους που μοιάζει να κορυφώνεται στην 3η και καταληκτική εκδήλωση της 9ης Οκτωβρίου. Όπου σε μια κατάμεστη αίθουσα ακούγονται οι χειμαρρώδεις αφηγήσεις της αρχαιολόγου Αγγελικής Κοτταρίδη, το όραμα και το έργο της οποίας επαναεισήγαγαν την επιδραστικότητα της αυτοκρατορίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου στον αρχαίο κόσμο, κάτι που αλλάζει, επίσης, την θεώρησή του σήμερα. Και του κβαντικού φυσικού και καθηγητή Στέφανου Τραχανά που βρίσκεται στην τρέχουσα επικαιρότητα με το πρόσφατο βιβλίο του – το Κύκλος (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2024) υπερασπίζεται την επιστήμη και τα επιτεύγματά της και με απλό λόγο και μεγάλη μεταδοτικότητα αντιμάχεται τον ανορθολογισμό και την ψευδοεπιστήμη που εξαπλώνονται ραγδαία στις μέρες μας.  

Ακούγοντάς τους, αλλά και τους υπόλοιπους τέσσερις επί σκηνής, συνειδητοποιεί κανείς πως η πρωτοπορεία τους οφείλεται στη συνέργεια πολλών συνθηκών και παραγόντων κι αυτό σε μία όχι-αγαστή ή ευθύγραμμη πορεία. Και ότι, εκτός των άλλων, για να πραγματοποιηθεί μία αντισυμβατική θέληση, ένα πρωτόγνωρο όραμα είναι απαραίτητο να διαθέτει κανείς αφενός ευρυγώνεια οπτική και μια δαιμονική θα έλεγα, περιέργεια που λειτουργούν ως επεξεργαστής ερεθισμάτων και προωθητής δράσης. Κι αφετέρου πεισματική θέληση και διάθεση για επίπονη και σχολαστική εργασία – αυτοπεποίθηση με ευθύνη το προσδιορίζει ο Στάθης Καλύβας. Από αυτή την άποψη θεωρώ πως το εγχείρημα τού να δείξει την ευρύτητα και τις ιδιαιτερότητες της έννοιας της Καινοτομίας είναι επιτυχημένο – αν μη τι άλλο, κατέδειξε πως μία καινοτομία μπορεί να μην είναι κάτι κοινό ή σύνηθες, δεν είναι όμως κάτι περιορισμένο ή περιοριστικό, εξωπραγματικό ή ανοίκειο.  

Το πιο σημαντικό, ωστόσο, των τριών εκδηλώσεων πιστεύω πως είναι άλλο. Στην εποχή των αλγορυθμικών ταχυτήτων, της εικονομηχανιστικής κι ανορθόγραφης σκέψης και της στυλιστικής ομοιομορφίας, τα έξι ετούτα πρόσωπα μας υπενθυμίζουν έμπρακτα πως όλα είναι δρόμος. Ευθύς ή τεθλασμένος, εντός κι εκτός ορίων (ταχύτητας, εγγύτητας, ηλικίας, πεδίου, κ.λπ.) και συνήθως μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας – και οι έξι συνομιλητές δεν εμφανίστηκαν από την μια στιγμή στην άλλη στο προσκήνιο. Ούτε καινοτόμησαν με επιφοίτηση της στιγμής ή ενός προβολέα,  κι αυτό είναι καλό να τονίζεται στις νεαρότερες κι ανυπόμονες ηλικίες. ΄Η, σε στιγμές ενήλικων κωλυμάτων. Οι τέσσερις δε από αυτούς προϋπήρχαν για χρόνια σε διάφορα πεδία και όχι μόνον στον τεχνολογικό/επιχειρηματικό/οικονομικό τομέα όπου προβάλλεται συνήθως ο όρος καινοτομία. Σε κάθε περίπτωση, ο δρόμος προς το διαφορετικό, την κοινωνική προσφορά και την αυτο-πραγμάτωση είναι μακρύς κι όχι εύκολος μα εμπλουτισμένος με τόσες εμπειρίες και στροφές που σε κάνει να σκέφτεσαι, εκ των υστέρων βέβαια, πως η ζωή εντέλει είναι αγρίως απίθανη. 

Δεν είναι; Δείτε τις βιντετοσκοπήσεις των τριών εκδηλώσεων ( 1η, 2η, 3η ). Κι ακούστε το ατμοσφαιρικό Tzinda – το πρώτο άλμπουμ της Billy Kark που σχολίασε την 2η εκδήλωση με τις συνθέσεις της που αποδίδουν σε ambient την μείξη της ηλεκτρονικής με την παραδοσιακή ηπειρώτικη μουσική. Ο Doxi που άνοιξε την 3η εκδήλωση είναι μουσικός της hip-hop. Ο ήχος του, ωστόσο, και οι στίχοι που γράφει ο ίδιος, διαφοροποούνται από το σύνηθες του είδους καθώς έχουν, παραδόξως για το συγκεκριμένο μουσικό στυλ, λυρική χροιά. 

Σημειώσεις: Η πρώτη εγκατάσταση είναι του Richard Long κι έχει τίτλο A Line Made by Walking – England, 1967 και η δεύτερη του Richard Serra  The Matter of Time (1994 - 2005). Η τρίτη του David Spriggs έχει τίτλο Vission II (2017) και πρόκειται για ακρυλικό σε φύλλα plexiglass σε στρώσεις. Για να αντιληφθείτε καλύτερα την τεχνική και τις διαστάσεις του έργου δείτε το βίντεο στο τέλος της σελίδας στον σύνδεσμο του έργου).  Τέλος, η φωτογραφία του Μνημείου της Ουγγρικής Επανάστασης του 1956 είναι του Miha Pavlin.  

Αναπάντεχες

Συναντήσεις

Την πρώτη φορά που τον συνάντησα ήταν στο βιβλίο Ιστορίας της Β' Γυμνασίου - το όνομά του ελληνικό αλλά τόσο ασυνήθιστο, γι'αυτό εύκολο να το συγκρατήσω. Αργότερα, τον ξανασυνάντησα σε έκθεση της Εθνικής Πινακοθήκης - αυστηρή μορφή, μονοχρωματική, ελαφρώς θλιμμένη κι επιβλητική, πόλος μεγάλης έλξης των επισκεπτών. Σε τι οφείλετο, όμως, αυτή η δημοτικότητα του Μιχαήλ Μάρουλλου Ταρχανιώτη; Ποιά η σχέση του λατίνου ποιητή με το ελληνικό όνομα με την Ιταλική Αναγέννηση; 

Τις απορίες μου αυτές απαντά ένα βιβλίο που κυκλοφορεί δεκαέξι χρόνια μετά – στο "Αλλόκοτος Ελληνισμός" (Κίχλη, 2016) ο Νικήτας Σινιόσογλου αναφέρεται με τον πιο εμπεριστατωμένο τρόπο στο έργο και την ζωή του Μιχαήλ Μάρουλλου. Πιθανώς γεννημένος στο τότε Δεσποτάτο του Μωριά, ο Μάρουλλος μετοίκησε σε μικρή ηλικία με την οικογένειά του στην Ιταλία. Εκεί σπούδασε δίπλα σε σπουδαίους δασκάλους του Ουμανισμού ενώ ως επαγγελματίας stratioti, μισθοφόρος, πολέμησε στην Κριμαία. Παράλληλα, ωστόσο, ο Μάρουλλος ασχολήθηκε με την ποίηση. Θέματά του η ανεστιότητα, η νοσταλγία, ο έρωτας – εκείνα που αφιερώνει στην μυστηριώδη "Νέαιρα" θα αποτελέσουν αργότερα έμπνευση γνωστών γάλλων ποιητών.  Μέσω της ποίησης ο Μάρουλλος συναναστράφηκε με μεγάλα ονόματα της Ιταλικής αναγέννησης κι έγινε σημαντικό μέλος της. Δέχθηκε, ωστόσο, πυρά για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του που, ακόμα και με την μορφή της ποίησης, απείχαν πολύ από το να μπορούν να θεωρηθούν χριστιανικές. Το έργο του είναι σημαντικό, ακόμη και στις μέρες μας, τόσο για την καινούργια γλώσσα που δημιούργησε -τα νεολατινικά-, όσο και την επιμονή του να υποστηρίζει, από την επαύριο της Άλωσης, την συγκρότηση μιας πατρίδας ελεύθερης από τους Οθωμανούς, ένα -με τους σημερινούς όρους- νεοελληνικό κράτος με διακριτή κι αυτόνομη ταυτότητα, πράγμα παράξενο για κάποιον μακριά από τον  γενέθλιο τόπο και δίχως τη μητρική του γλώσσα. Παράξενο φαινομενικά γιατί ουσιαστικά "Ποτέ δεν ήταν δικός μας, πάντα έφερε την ταυτότητα του Έλληνα…"  όπως φέρεται να είπε ιταλός αξιωματούχος της εποχής. 

Το θέμα του βιβλίου ωστόσο δεν είναι μόνον ο Μάρουλλος. Είναι  εκείνοι  που βίωσαν ακραίες μορφές σκέψης, τις δικές τους ιδέες που στην εποχή τους θεωρήθηκαν αιρετικές, προκάλεσαν αντιδράσεις και την μήνιν της Εκκλησίας γι' αυτό δέχθηκαν τα πυρά της και εξοστρακίστηκαν.  Έτσι, ο συγγραφέας συμπεριλαμβάνει στο βιβλίο του άλλους  έξι Έλληνες λογίους, έξι έκκεντρες προσωπικότητες της νεοελληνικής πνευματικής ιστορίας και της ιστορίας της ελληνικής εκπαίδευσης, τους οποίους γνώρισε σχεδόν τυχαία, στο περιθώριο έρευνάς του σε άλλο αντικείμενο. Είναι οι:

• Κυριακός Αγκωνίτης: Ιταλός έμπορος και ουμανιστής, ταξιδεύει ακατάπαυστα στην Ελλάδα και τη Μικρά Ασία λίγο πριν την κατάρρευση του Βυζαντίου. Θεωρείται ο πρόδρομος τόσο του περιηγητισμού όσο και της σύγχρονης επιστήμης της αρχαιολογίας - στις περιηγήσεις του πραγματοποιεί τοπογραφικές παρατηρήσεις, σχεδιάζει κατόψεις και συγκρίνει πηγές και χειρόγραφα. Πίστευε στην ενότητα καθολικών και ορθοδόξων χριστιανών.
• Πλήθων: Ένθερμος υπερασπιστής της φυσικής και πολιτισμικής συνέχειας του Ελληνισμού, βαθύς γνώστης του πλατωνισμού, συνέθεσε πολλούς ύμνους προς τους αρχαιοελληνικούς θεούς.  
• Χριστόδουλος Παμπλέκης: το έργο του περιείχε επιχειρήματα της νεότερης μεταφυσικής για την ύπαρξη του Θεού και ασκούσε κριτική στη θρησκεία. 
• Θεόφιλος Καΐρης: Κορυφαίος Νεοέλληνας διαφωτιστής, φιλόσοφος, διδάσκαλος του Γένους και πολιτικός. Θεωρήθηκε αιρετικός κι επικίνδυνος για τους θρησκευτικούς πειραματισμούς του.
• Παναγιώτης Σοφιανόπουλος:  ιατρός, Φιλικός, αγωνιστής του 1821, εκδότης, πολιτικός και υποστηρικτής προοδευτικών για την εποχή του ιδεών – στρεφόταν κατά των ισχυρών της γης κατηγορώντας τους ότι ποτέ δεν ενδιαφέρθηκαν για τον λαό. Υποστήριζε, επίσης, πως η κοινωνία έπρεπε να διαμορφωθεί ως μια συντροφική κοινωνία. 
• Κωνσταντίνος Συμωνίδης: παλαιογράφος, έμπορος εικόνων, πολυμαθής, γνώστης των χειρογράφων και εκπληκτικός καλλιγράφος. Ήταν διάσημος παραχαράκτης, ο πιο εύστροφος του 19ου αι. Αμφισβήτησε πολλές από τις επίσημες επιστημονικές παραδοχές των φιλολόγων της εποχής του και  είχε την δική του, συνήθως αμφιλεγόμενη, άποψη. 

Το βιβλίο είναι ένας πρότυπος συνδυασμός ιστορικής έρευνας, δοκιμίου και φιλοσοφικής μελέτης καθώς διατηρεί μεν το ακαδημαϊκό ύφος με την σαφή καταγραφή των στοιχείων και την συνήθη οργάνωση κι ευδιάκριτη δομή, παραθέσεις και παραπομπές αλλά η σκέψη του συγγραφέα εκτείνεται σε πολλές διαστάσεις, χρόνου και ιδεών – ο Σινιόσογλου διαβάζει τους Αλλόκοτους Επτά  μέσα από σύγχρονους στοχαστές και φιλοσόφους (Μπένγιαμιν, Ρουσσώ, Σπινόζα, Βίτγκεστάιν), ακόμη και λογοτέχνες (Μπόρχες, νομίζω και Βερν).  Το πιο αξιοπρόσεκτο και αξιοθαύμαστο στοιχείο του βιβλίου, ωστόσο, είναι ο τρόπος που ξεδιπλώνει την σκέψη του ο Σινιόσογλου – δεν ωραιοποιεί καταστάσεις, δεν λειαίνει τις ακμές αλλά αναδεικνύει την διανοητική διαδρομή και τον αντικομφορμιστικό χαρακτήρα της σκέψης και του βίου αυτών των επτά μοναχικών, επίμονα λοξών ιδεαλιστών που αναζητούσαν επειγόντως μία νέα ελληνική ταυτότητα.  

Εξίσου σημαντικό είναι το ότι μέσα από αυτό το βιβλίο ο Σινιόσογλου δείχνει τα όρια των καθεστωτικών ιδεών και τα αίτια της αποτυχίας τους ενώ παράλληλα εντοπίζει τα ιχνοστοιχεία εκείνου που ορίζουμε σήμερα ως νεοελληνική ταυτότητα. Βοηθά, επίσης, να αναδειχθούν δίπολα (περιθώριο-κέντρο, παρελθόν-παρόν, άτομο-κοινωνία, θεωρία-εμπειρία/εφαρμογή ιδεών) που φωτίζουν τις έντονες πολιτιστικές ζυμώσεις σε μια εποχή που θεωρείται ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός ενώ οι εύστοχες συνδέσεις που επιχειρεί διαστέλλουν τον χωροχρόνο της συγκεκριμένης περιόδου και την επίδρασή της – το έργο του Πλήθωνα άσκησε επιρροή, τόσο για τις αντιθρησκευτικές πεποιθήσεις του όσο και για την ομορφιά των τόπων που έζησε, στους: Παλαμά, Παπαδιαμάντη, Ρίτσο, Καζαντζάκη, Σικελιανό· ο Θεόφιλος Καΐρης  συνδέθηκε στενά με το Αδαμάντιο Κοραή στο Παρίσι· ο Σοφιανόπουλος θεωρείται ο πρώτος Έλληνας φεμινιστής. Διαβάζοντας όλα αυτά δεν μπόρεσα να μην σκεφτώ τις αντίστοιχες ζυμώσεις των εκπροσώπων της γενιάς του '30 – ελάχιστα ακραίες, σε διαφορετικά πεδία και με καταφανώς πιο ήπιες αντιδράσεις ωστόσο με το ίδιο αίτημα - μία αυθεντική ελληνική ταυτότητα.  

Τιμήθηκε με το Βραβείο Δοκιμίου του  η-περιοδικού Αναγνώστης (2017) και  στο πρότυπο ύφος ετούτου του "Δοκιμίου για την οριακή εμπειρία των ιδεών", όπως είναι ο υπότιτλος του βιβλίου, προστίθεται και η εναργής λογοτεχνικότητα του συγγραφέα – λεξιπλάστης και λεπτολόγος, ο Σινιόσογλου μεταδίδει στον αναγνώστη την θέρμη – όχι, αυτό είναι πάθος – και την πολυπλοκότητα της δικής του σκέψης με μία γλώσσα πλούσια και δυναμική,  δημιουργική, τολμηρή και καθαρά προσωπική η οποία όχι μόνο εκπλήσσει αλλά και μαγνητίζει: το βιβλίο δεν είναι εύκολο ανάγνωσμα, ωστόσο, συνεχίζεις να διαβάζεις σαν να πρόκειται για μυθιστόρημα. Κι όσο διαβάζεις, τόσο κατανοείς το πόσο "κάθε σύστημα ωφελείται αναγνωρίζοντας την ανάγκη της παρέκκλισης, ενώ συνάμα τρέμει την υπερβολή της." Και στα ενδιάμεσα διαλείμματα συνειδητοποιείς, με έκπληξη, πως ό,τι αντιστέκεται, ό,τι δηλαδή είναι αλλόκοτο στους πολλούς –αν και ακραίο, παράδοξο, ουτοπικό– δεν είναι τελικά και τόσο ανοίκειο. Μόνον εξαιρετικά σημαίνον, συγκρουσιακό και βραχύβιο. 

Σημειώσεις: Το βιβλίο βρίσκεται ήδη στην τέταρτη έκδοσή του. // Το πρώτο εικαστικό είναι λεπτομέρεια από το εξώφυλλο του βιβλίου – μία ξυλογραφία του ολλανδού γραφίστα M.C. Escher με τίτλο "Ένας Άλλος Κόσμος" (1947). Το "Πορτραίτο του Μιχαήλ Μάρουλλου" λέγεται πως είναι το τελευταίο πορτραίτο που φιλοτέχνησε ο Sandro Botticelli σε αντίθεση με προγενέστερα έργα του που ζωγραφίστηκαν από βοηθούς του στο εργαστήριό του. Στη συνέχεια, μία φωτογραφία του λεγόμενου Πάπυρου του Αρτεμιδώρου – σύμφωνα με κάποιους μελετητές το χειρόγραφο είναι πλαστογράφημα του Σιμωνίδη. Αντλήθηκε από το ΒΗΜΑgazino της 28.07.19. Τέλος, το "Rotorelief No 3" του  Marcel Duchamp είναι από την ομότιτλη σειρά έργων του.