"..: να γίνομαι άνεμος για το χαρταετὸ 

και χαρταετὸς για τον άνεμο, ακόμη και όταν 

ουρανὸς δεν υπάρχει….»

                                       


                                       
Σημείωση: Το μικρό απόσπασμα ανήκει στον Ο. Ελύτη και είναι από τον "Μικρό Ναυτίλο" του. Ο πίνακας αποδίδεται στον Σπύρο Βασιλείου.

Play!

 

Invent the world! 

Invent reality!

Vladimir Nabokov

Σημείωση: Η φράση προέρχεται από το μυθιστόρημα του Ναμπόκοφ "Look at the Harlequins" (1974). Ο πίνακας είναι του Πωλ Σεζάν και τιτλοφορείται "Mardi Grass"

The sense 
of an ending

"We live in time, it bounds us and define us, and time is 

supposed to measure history, isn't it? But if we can't understand time, 

can't grasp its mysteries of pace and progress, what chances do

we have with history - even our own small, personal, 

largely undocumented piece of it?"


Julian Barnes

 Η ιστορία αλλιώς

Λέγεται πως κάθε βιβλίο του E.L. Doctorow  έχει εντελώς διαφορετικό ύφος από εκείνα που προηγούνται αλλά δυστυχώς δεν μπορώ να το επιβεβαιώσω μιας και έχω διαβάσει μόνο δύο από τα έξι που κυκλοφορούν σε ελληνική μετάφραση και το πρώτο ήταν κάπου στις αρχές του 1990. Από τα λίγα που θυμάμαι είναι ότι το "Μπίλυ Μπάθγκεϊτ", συμπεριελήφθη στην βραχεία λίστα των Pulitzer και βραβεύτηκε με τα βραβεία National Book Critics Award και το PEN/FAULKNER Award. Θυμάμαι, επίσης, ότι το είχα διαβάσει μονορούφι.

"Η Στρατιά" (μετάφραση της Τίνας Θέου, Πόλις, 2010) που μόλις τελείωσα έχει, κατά σύμπτωση, την ίδια συγκομιδή διακρίσεων και βραβείων.  Ωστόσο, είναι ένα βιβλίο που εάν δεν μου το χάριζαν δεν θα το διάβαζα διότι ενώ μου αρέσουν τα ιστορικά μυθιστορήματα, εδώ και καιρό, κρατούσα μια απόσταση από εκείνα που αφορούν σε πολεμικές περιόδους, πολύ περισσότερο δε σε εμφυλίους, μάχες σώμα με σώμα, ματωμένη εξαθλίωση, ετοιμόρροπη επιβίωση και ανθρώπους έρμαια ενός ρατσισμού που εκπνέει... Δεν ξέρω γιατί. Να όμως που ο E.L. Doctorow κατάφερε με την γραφίδα του να με αιχμαλωτίσει και να διαγράψει κάθε μου επιφύλαξη.

Θέμα του βιβλίου είναι η πορεία του στρατηγού Γουίλιαμ Τέκαμσε Σέρμαν μέσα από την Τζώρτζια, την Νότια και την Βόρεια Καρολίνα, τις τρεις τελευταίες πολιτείες της Αμερικής / προπύργια της δουλείας που αντιτίθενται στην Ένωση. Ο στρατηγός Σέρμαν ηγείται μιας στρατιάς  εξηνταδύο χιλιάδων ανδρών στους οποίους προστίθεται σταδιακά ένα πλήθος από απελεύθερους νέγρους που τους ακολουθούν παίρνοντας μια πρώτη γεύση της πολυπόθητης ελευθερίας χωρίς στην ουσία όμως να ξέρουν τί  να την κάνουν.  Όλη αυτή η στρατιά "... μια μη ανθρώπινη μορφή ζωής. Φαντάσου, ένα πελώριο αρθρωτό σώμα, που για να κινηθεί συστέλλεται και διαστέλλεται με ρυθμό είκοσι ή εικοσιπέντε χιλιομέτρων την μέρα, ένα πλάσμα μήκους τριάντα χιλιομέτρων. Το σχήμα του είναι σωληνοειδές και τα πλοκάμια του απλώνονται στους δρόμους και τις γέφυρες που διασχίζει. Οι έφιπποι άντρες του λειτουργούν δίκην αισθητήρων.  Καταναλώνει τα πάντα στο διάβα του." Για την ακρίβεια, η Στρατιά λεηλατεί και καταστρέφει οτιδήποτε προκειμένου να επιβιώσουν στρατιώτες κι "ακόλουθοί" της και να πάρουν δύναμη μέχρι την επόμενη μάχη.

Σε αντίθεση με τα περισσότερα ιστορικά μυθιστορήματα που εστιάζουν στις ζωές συγκεκριμένων ανθρώπων ενώ το ιστορικό γεγονός εκτυλίσσεται περιμετρικά τους, ο Έντγκαρ Λώρενς Ντοκτοροου αντιστρέφει την "πεπατημένη" και ασχολείται με το ιστορικό γεγονός αυτό καθ' αυτό: εδώ, με την επέλαση του στρατού της Ένωσης (δλδ των Βορείων) και μέχρι την υπογραφή της λήξης του πολέμου. Γράφει ένα ομοιόμορφο, μετα-μοντέρνο και συναρπαστικό κείμενο με συνεχή αφήγηση - ο συγγραφέας δεν χρησιμοποιεί παρά ελάχιστα σημεία στίξης. "Μου αρέσει το κόμμα. Σιχαίνομαι τις άνω τελείες, δεν νομίζω πως ανήκουν σε μια ιστορία. Κι έχω εγκαταλείψει τα εισαγωγικά εδώ και πολύ καιρό. Ανακάλυψα πως δεν τα χρειαζόμουν, ήταν σαν μυγοφτύματα στην σελίδα. Εάν το κάνεις σωστά, λέει, ο αναγνώστης θα καταλάβει ποιος μιλά". Και είναι εκπληκτικό πως μέσα στην σφοδρότητα και την ωμότητα του πολέμου "ακούμε" τις φωνές ακόμη και των πιο "μικρών" κι "ασήμαντων" χαρακτήρων. Λευκοί και μαύροι, καλοί ή κακοί ο Ντοκτοροου δεν προσδιορίζει και δεν χρωματίζει κανέναν πέρα από το να περιγράψει τις πράξεις του καθενός κι αυτό είναι ένα ακόμη επίτευγμά του. Εκτός βέβαια από το γεγονός ότι ασχολείται με την θολή, μουντζουρωμένη πίσω όψη της λαμπρής νίκης των Ενωτικών.

Η όμορφη Νότια αριστοκράτισσα Έμιλυ Τόμσον ακολουθεί τον Γερμανό γιατρό Βρέντε Σαρτόριους που υπηρετεί στον στρατό της Ένωσης και γίνεται βοηθός του. Θα προσπαθήσει μάταια να του μάθει πως ορισμένα πράγματα της ανθρώπινης ψυχής δεν μπορούν να διαμελιθούν και αναλυθούν με τον τρόπο ενός χειρουργού εν ώρα υπηρεσίας. Η Έμιλυ θα τον εγκαταλείψει καθώς συνειδητοποιεί πως ο γιατρός έχει απορροφηθεί τόσο πολύ για την επιστήμη του που έχει καταντήσει ψυχρός κι απάνθρωπος. Το κωμικοτραγικό ντουέτο των Άρλι και Γουίλ, δύο στρατιωτών της Συνομοσπονδίας (δλδ των Νοτίων), αλλάζουν συνεχώς ταυτότητα και στρατόπεδο προκειμένου να επιβιώσουν ενώ η Μάτι Τζέιμσον, τυπική κυρία Νότιου γαιοκτήμονα θα βιώσει τον πόλεμο σε όλη του την βιαιότητα αφού θα χάσει περιουσία, σύζυγο και τον πρωτότοκο γιο της από την επέλαση της Στρατιάς. Αντίθετα, η δεκαοκτάχρονη Νότια καλλονή Μαρί Μπούζερ και η μητέρα της επωφελούνται από τους αξιωματικούς της Ένωσης για να φτάσουν με ασφάλεια (δλδ προστασία και ίδιον όφελος) στα βόρεια.  Η Περλ, η όμορφη μιγάδα με το λευκό δέρμα που θα μπορούσε να έχει ξεπηδήσει από το χέρι της Τόνι Μόρρισον, διανύει όλη την απόσταση, από την πρώτη μέχρι την τελευταία σελίδα του μυθιστορήματος με θάρρος κι ευελιξία. Μεταμορφώνεται σε τυμπανιστή της Στρατιάς, μαθαίνει να διαβάζει και προσφέρει τις υπηρεσίες της στο ιατρείο του Σαρτόριους. Βρίσκει τον μικρότερο γιο της Μάτι, της πρώην ιδιοκτήτριά της και τους δείχνει τον δρόμο για ασφαλή επιστροφή στο υποστατικό τους. Η Περλ μαζί με τον Στήβεν Γουόλς, τον νεαρό αξιωματικό που ερωτεύεται, είναι οι μόνοι που πορεύονται προς το μέλλον καθώς οι περισσότεροι ήρωες του βιβλίου έχουν μικρό κύκλο ζωής - ο Ντόκτοροου κλείνει αυτούς τους κύκλους με τον πιο απλό κι αβίαστο τρόπο όσο τραγικό κι επώδυνο κι αν είναι αυτό. "Και με  την παλάμη του ο Άλμπιον έσπρωξε την πρόκα βαθιά μέσα στον εγκέφαλό του."

Η "Στρατιά" μου έδωσε την εντύπωση πως ο συγγραφέας είχε ιδιαίτερα καλή διάθεση όταν το έγραφε - είναι γνωστή η έφεση και η προτίμηση του Ντοκτοροου να συνδυάζει πραγματικούς χαρακτήρες, ιστορικά γεγονότα και μυθιστορηματικές περσόνες με τρόπο συναρπαστικό. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, το ότι τα βιβλία του μεταφέρονται με εξίσου μεγάλη επιτυχία στον κινηματογράφο. Το χιούμορ του, επίσης, είναι σχεδόν ιαματικό - αντισταθμίζει τις τραγικές στιγμές με θαυμάσια ισορροπία και η γλώσσα του, λυρική με έναν λιτό και σαφή τρόπο, δεν σε "πνίγει". Οι διάλογοι και οι σκέψεις των πρωταγωνιστών του απηχούν την εποχή τους ενώ την ίδια στιγμή συνομιλούν και με το δικό μας παρόν μιας και οι ανάγκες της ανθρώπινη υπόστασης είναι διαχρονικές καθώς "... ο άτιμος ο πόλεμος δεν είχε καταστρέψει μόνο τη χώρα τους, αλλά και ό,τι θεωρούσαν δεδομένο περί ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Πόσο ισχνές, επίπλαστες αξίες είναι η οικογένεια, ο πολιτισμός, η θέση μας στην ιστορία, αφού διαβρώνονται τόσο εύκολα."

Το μυθιστόρημα δεν έχει παρά μόνο μια-δυο ημερομηνίες που είναι αρκετές για να το εντάξουν στο σωστό χρονικό πλαίσιο ώστε να μπορεί ο αναγνώστης να ακολουθεί την εξέλιξη της πορείας χωρίς να έχει ειδικές γνώσεις μιας και ο αμερικανικός εμφύλιος είναι ένα θέμα με το οποίο δεν είμαστε ιδιαίτερα εξοικειωμένοι. Ο εκτενής πρόλογος της Αν. Καλφοπούλου συμπληρώνει τούτο το κενό - δίνει ακριβή στοιχεία και λεπτομέρειες που σε βοηθούν να δεις τις πραγματικές διαστάσεις τόσο του αμερικανικού εμφυλίου όσο και του έργου του Ντόκτοροου στο σύνολό του. Εγώ, όμως, ευκαιρία ήθελα κι έτσι ψάχνοντας διαπίστωσα ιδίοις όμμασι το κυριότερο χαρακτηριστικό του συγγραφέα που συμφωνα με την κ.Καλφοπούλου είναι να αξιοποιεί ιστορικά γεγονότα και προσωπικότητες μεταπλάθοντας και μεταμορφώνοντάς τα ανάλογα με την φαντασία του -  ο Ντοκτοροου συλλαμβάνει μια άλλη όψη της Ιστορίας που προσθέτει, ανατρέπει ή/και παρωδεί γεγονότα και πρόσωπα που απαρτίζουν την ιστορική μνήμη και τους μύθους της. Κι όλα αυτά  για να μιλήσει για την ανθρώπινη συμπεριφορά.

Όσο γι' αυτό το τελευταίο, ίσως είμαι υπερβολική αλλά, γράφοντας αυτήν την ανάρτηση μετά από μια νύχτα πυρκαγιών και καταστροφής υλικών και άυλων αγαθών, δεν μπόρεσα να μην νιώσω πως η "Στρατιά" αφορά ακόμη και το πολύ δικό μας, πραγματικό, σήμερα.

UpDate:  Αφού είδα αυτό το ενδιαφέρον βίντεο, ξαναδιάβασα την ανάρτηση κι έχω την εντύπωση πως άφησα να εννοηθεί πως ο E.L. Doctorow παραποιεί την Ιστορία και διαστρεβλώνει με μυθοπλαστικό τρόπο τα γεγονότα. Δεν είναι όμως έτσι. Όπως γράφω πιο πάνω, ψάχνοντας να βρω περισσσότερες πληροφορίες σχετικά με το μυθιστόρημα και την εποχή που περιγράφει, διάβασα και είδα όλα αυτά που περιγράφει ο Ντοκτοροου -  απ' όσο μπορώ να συμπεράνω, οι λίγες ημερομηνίες που παραθέτει είναι ιστορικά ακριβείς και τα ιστορικά γεγονότα που περιγράφει (πχ. η συνάντηση των δύο στρατηγών των αντίπαλων στρατοπέδων με τον πρόεδρο Λίνκολν) πράγματι συνέβησαν. Δεν είμαι ιστορικός, ερευνητής ή ειδικός επί της ιστορικής πεζογραφίας αλλά υποθέτω ότι αυτό που έκανε στην "Στρατιά" ο Ντοκτοροου με τον δικό του ξεχωριστό τρόπο ήταν να γεμίσει το κενό ανάμεσα στην ακριβή και λακωνική παράθεση ιστορικών γεγονότων από τις επίσημες Αρχές και στα μετόπισθεν  της Ιστορίας όπου δρούσαν (και δρουν) άνθρωποι. Αυτό, άλλωστε, δεν κάνουν οι συγγραφείς με την φαντασία τους; Το ότι ο Ντοκτοροου χρησιμοποίησε, για παράδειγμα, τον Μάθιου Μπρέιντυ (βλ.Σημειώσεις) για να δημιουργήσει τον μυθιστορηματικό κύριο Κλαπ είναι ένα δείγμα αυτής της μετάπλασης μιας ιστορικής προσωπικότητας που αναφέρω πιο πάνω. Θα μπορούσα να αναφέρω κι άλλα παραδείγματα αλλά τούτο είναι ένα βιβλιοφιλικό μπλογκ που ασχολείται με την απόλαυση (ή όχι) της ανάγνωσης. Και η Στρατιά, παρ' όλο το πολεμικό, και δυσάρεστο, θέμα του είναι ένα όμορφο βιβλίο.

Σημειώσεις: Η πρώτη φωτό δείχνει την στρατοπεύδευση του στρατού της Ένωσης έξω από το Πήτερσμπεργκ, στη Βιρτζίνια και αποδίδεται στον Mathew Brady, τον πατέρα της φωτοδημοσιογραφίας όπως τον αποκαλούν και δικαίως μιας και απαθανάτισε τον αμερικανικό εμφύλιο πόλεμο με  χιλιάδες (φωτογραφικές) πλάκες. Η δεύτερη λιθογραφία έχει τίτλο "Harriet" και ανήκει στην Elizabeth Catlett Mora, καλλιτέχνιδα με πολιτικά φορτισμένο έργο. H τρίτη φωτογραφία είναι από το εξώφυλλο της ελληνικής έκδοσης.

A tale of today

"It was the best of times, it was the worst of times, it was the age of wisdom, it was the age of foolishness, it was the epoch of belief, it was the epoch of incredulity, it was the season of Light, it was the season of Darkness, it was the spring of hope, it was the winter of despair, we had everything before us, we had nothing before us, we were all going direct to heaven, we were all going direct the other way - in short, the period was so far like the present period, that some of its noisiest authorities insisted on its being received, for good or for evil, in the superlative degree of comparison only."

Charles Dickens 

(A Tale of Two Cities, 1859)

Σημείωση: Το πορτραίτο του Καρόλου Ντίκενς είναι ακουαρέλα του Joel Isaakson.

Entre aimer et abimer...

Ένα βιβλίo που έχει περάσει μέχρι στιγμής απαρατήρητo είναι το "Η ιστορία του έρωτα" (Διόπτρα, 2006 - μτφρ Πόλυ Μοσχοπούλου)  πράγμα που μου προκάλεσε μεγάλη απορία διότι, εκτός του ότι η συγγραφέας του συγκαταλέγεται ανάμεσα στους 20 πιο υποσχόμενους συγγραφείς της Αμερικής κάτω των 40 ετών, πρόκειται για ένα συγκινητικό βιβλίο με λογοτεχνικές αρετές και "προκλητικά"  τεχνάσματα που κρατούν τον αναγνώστη σε εγρήγορση. Δλδ,  δεν μπορείς να το αφήσεις από τα χέρια σου πριν γυρίσεις και την τελευταία σελίδα.

Η Nicole Krauss "δανείζεται" τον τίτλο του βιβλίου της από ένα άλλο βιβλίο, το ομότιτλο “η ιστορία του έρωτα” που έγραψε ο Λέοπολντ Γκρούτσκι, ο Πολωνός πρωταγωνιστής του μυθιστορήματός της,  όταν ήταν είκοσι χρονών. Ο Λέο γράφει για τον έρωτά του για την Άλμα Μερεμίνσκι, την συμμαθήτρια με την οποία ήταν ερωτευμένος. Ο έρωτάς  τους αυτός θα διακοπεί με την εισβολή των Γερμανών στην Πολωνία. Οι γονείς της Άλμα την  στέλνουν  στην Αμερική παρά την θέλησή της και δίχως να γνωρίζει κανείς τους (ούτε οι γονείς, ούτε ο Λέο ή η ίδια) πως είναι έγκυος  Για να σώσει το γραπτό του, ο Λέο το εμπιστεύεται στον φίλο του Ζβι Λίτβινοφ ο οποίος έχει ήδη νόμιμα χαρτιά και φεύγει για την Αμερική ενώ ο ίδιος μένει πίσω και καταφεύγει στο δάσος δίπλα στο Σλόνιμ, “μια πόλη που πότε ανήκε στην Πολωνία και πότε στην Ρωσσία”. Για να επιβιώσει τρώει ρίζες, ζωύφια, μικρά ζώα και ό,τι μπορεί να κλέψει από τα κελάρια των άλλων. Ο Λέο θα  παραμείνει "αόρατος" στο δάσος για τριάμισι χρόνια αλλά με την εισβολή των ρώσικων τεθωρακισμένων θα βρεθεί σε στρατόπεδο εκτοπισμένων για έξι μήνες. Όταν θα βγει, θα ψάξει να βρει επαφές στην Αμερική και θα ταξιδέψει με σκοπό να βρει την Άλμα του. Και την βρίσκει. Η Άλμα, ωστόσο, έχει γεννήσει τον γιο τους και θεωρώντας τον νεκρό έχει παντρευτεί τον γιο του αφεντικού της στο εργοστάσιο όπου δούλευε και έχει ήδη δημιουργήσει οικογένεια μαζί του. Ο Λέο της προτείνει να πάνε -η Άλμα και ο γιος τους Ισαάκ- μαζί του αλλά η Άλμα αρνείται. Ο Λέο τότε αναζητά το βιβλίο του, το μόνο που του απέμεινε από εκείνη. Επικοινωνεί με τον Ζβι αλλά η γυναίκα του, η Ρόζα, τον ενημερώνει πως το χειρόγραφό του δεν υπάρχει γιατί καταστράφηκε σε μια πλημμύρα. 

Ο Λέο αφηγείται την ιστορία του όντας σε μεγάλη ηλικία. Είναι ογδόντα, έχει κλείσει το κλειδαράδικο που διατηρούσε και δεν εργάζεται πλέον αλλά συνεχίζει να γράφει - μόλις ολοκλήρωσε το τέταρτό του βιβλίο (το "η ιστορία του έρωτα" είναι το τρίτο. Τα δύο που προηγήθηκαν τα πέταξε διότι η Άλμα που τα διάβασε  του είπε πως δεν ήταν καλά.) Εκτός από την μοναξιά του και τον Μπρούνο Σουλτς, τον μοναδικό φίλο που έχει και που συνάντησε κατά τύχη, εκείνο που απασχολεί κυρίως τον Λέο είναι ο φόβος του μήπως πεθάνει μια μέρα δίχως να τον δει κανείς. Γι' αυτό κάθε, μα κάθε, μέρα σκαρφίζεται διάφορα καψόνια για να τραβά την προσοχή των ανθρώπων, άγνωστών του τις περισσότερες φορές: του υπαλλήλου στο κατάστημα με τα αθλητικά που τον στέλνει να του φέρει διάφορα παπούτσια  ή του ντιλιβερά με το κινέζικο τον οποίο κάνει να περιμένει στην πόρτα ώσπου να βρει τάχα το πορτοφόλι του. Μέχρι που ποζάρει γυμνός σε σχολή ζωγραφικής ως μοντέλο.

Πίσω στην δεκαετία του '60 (αν δεν κάνω λάθος), ο Ντέιβιντ Σίνγκερ, ένας Ισραηλινός που  έχει φύγει από το κιμπούτζ και ταξιδεύει για να βρει τον  προσανατολισμό του, θα “ξετρυπώσει” ένα ταλαιπωρημένο βιβλίο σ'ένα παλαιοβιβλιοπωλείο στην Χιλή και θα το δωρίσει στην  αγαπημένη του Σάρλοτ. Είναι το “η ιστορία του έρωτα” του Ζβι Λίτβινοφ και είναι γραμμένο στα ισπανικά. Η Σάρλοτ, που έχει αφήσει τις σπουδές της στην Οξφόρδη για να είναι κοντά στον Ντέιβιντ, μαθαίνει  ισπανικά και διαβάζει λίγο-λίγο το βιβλίο. Οι δύο τους θα λατρέψουν το ιδιότυπο μυθιστόρημα και θα δώσουν στην κόρη τους το όνομα της Άλμα Μερεμίνσκι. Είναι ήδη εγκαταστημένοι μόνιμα στις ΗΠΑ όταν, λίγο αργότερα, ο Ντέιβιντ πεθαίνει. Η μικρή Άλμα είναι τεσσάρων χρονών και ο αδελφός της, Μπερντ, αρκετά μικρότερος. Τα δυο παιδιά μεγαλώνοντας θα προσπαθήσουν με διάφορους τρόπους να καλύψουν την απουσία του πατέρα τους. Η μικρή Άλμα, που στο βιβλίο την βρίσκουμε στην ηλικία των 15 χρόνων, θα αρχίσει να κρατά ημερολόγιο που το ονομάζει "Πως να επιβιώσεις στη Φύση" ενώ ο  Μπερντ αγγιστρώνεται από την θρησκεία και πότε νομίζει ότι είναι ένας από τους τριάντα έξι αγίους του Ιουδαϊσμού που κρατούν τον κόσμο ενωμένο και πότε ότι είναι η ενσάρκωση του Μεσσία. Είναι τόσο αφοσιωμένος σε τούτη την πίστη που για μήνες ολόκληρους πουλά σπιτική λεμονάδα με σκοπό να μαζέψει αρκετά χρήματα για να αγοράσει το εισιτήριο που χρειάζεται για να πετάξει στην Ιερουσαλήμ. Η Σάρλοτ παραμένει εντός πραγματικότητας μόνο λόγω δουλειάς - έχει γίνει μεταφράστρια.

Κάποια στιγμή η Σάρλοτ θα δεχθεί μια παραγγελία για να μεταφράσει το κείμενο από τα ισπανικά στα αγγλικά από έναν άγνωστο σ' αυτήν συγγραφέα, τον Τζάκομπ Μάρκους. Η πρόταση αρχικά τής φαίνεται ύποπτη διότι το ποσό της αμοιβής της είναι μεγάλο ($100.000) συμφωνεί όμως για την μετάφραση μετά την αιτιολογία που της εξομολογείται ο Τζ. Μάρκους: το βιβλίο έχει μεγάλη συναισθηματική αξία γι' αυτόν διότι τού το διάβαζε η μητέρα του όταν ήταν μικρός. Η Άλμα Σίνγκερ που διαβάζει το γράμμα του Τζ. Μάρκους μπαίνει αμέσως σε περιπέτειες: αφενός προσπαθεί να φέρει τον άγνωστο συγγραφέα σε επαφή με την μητέρα της με σκοπό οι δυο τους να δημιουργήσουν μια ρομαντική σχέση κι έτσι η Σάρλοτ να βγει από την κατάθλιψή της. Και κατόπιν, όταν θα διαβάσει τα μεταφρασμένα κεφάλαια του βιβλίου, συμπεραίνει πως η  Άλμα Μερεμίνσκι είναι υπαρκτό πρόσωπο και αποφασίζει να την βρει.

Αυτό είναι το δεύτερο βιβλίο της Νικόλ Κράους κι έκανε μεγάλη αίσθηση με την κυκλοφορία του - πολλές εγκωμιαστικές κριτικές και μία θέση στην μικρή λίστα του Orange Prize for Fiction. Η ίδια, ωστόσο, λέει πως η συγγραφή του βιβλιου ήταν τόσο έντονα προσωπική  που αναρωτιόνταν εάν η ιστορία θα άρεσε  και σε κάποιον άλλο εκτός από την ίδια. Είναι φανερό πως η συγγραφέας, ένα από τα χρυσά παιδιά του Στάνφορντ με σπουδές και στην Οξφόρδη, άντλησε υλικό από την οικογένειά της - το βιβλίο άλλωστε φέρει στην πρώτη σελίδα αφιέρωση "Στους παππούδες και τις γιαγιάδες μου".  Η γιαγιά της, από την πλευρά του πατέρα της, όπως η ίδια διηγείται, ήταν στην Νυρεμβέργη και από εκεί κατέληξε σ' ένα στρατόπεδο εκτοπισμένων στην Πολωνία όπου συνάντησε έναν γιατρό. Εκείνος την βοήθησε να φτιάξει τα χαρτιά της για να βγει από το στρατοπέδου ως συνοδός στην τελευταία μεταφορά παιδιών στο Λονδίνο. Οι γονείς της πέθαναν και υπέθεσε πως πέθανε και ο γιατρός. Χρόνια αργότερα (αφότου η γιαγιά της Κράους είχε παντρευτεί και μετοικήσει στις ΗΠΑ) έλαβε γράμματά του από την Νότιο Αμερική. Η γιαγιά της ποτέ δεν απάντησε σ'εκείνα τα γράμματα του γιατρού, επιλέγοντας να μην περιπλέξει την αφοσίωσή της στη νέα της οικογένεια. Είναι μία επιλογή που προκαλεί στην Κράους θλίψη αλλά και θαυμασμό.

Από την μια, λοιπόν, διαβάζουμε για την  ταπεινή πραγματικότητα ενός ανθρώπου που επέζησε από το Ολοκαύτωμα, τη φθορά της ζωής, την μοναξιά, το ανεκπλήρωτο, την απώλεια και τον θάνατο που κάνει την εμφανισή του παντού: από την οικογένειά του Λέο στην διάρκεια της γερμανικής κατοχής, περνά στον πατέρα της μικρής Άλμα, στην ίδια την μεγάλη Άλμα, στον Ισαάκ και φτάνει μέχρι τον ίδιο τον Λέο. Και από την άλλη  υπάρχει ο έρωτας. Ή η αγάπη, πείτε το όπως θέλετε - στην αγγλική γλώσσα η λέξη  "love" αποδίδει και τις δύο έννοιες. Στο βιβλίο άλλωστε υπάρχουν όλες οι αποχρώσεις της: η αγάπη μεταξύ φίλων, εκείνη μεταξύ συγγενών, μεταξύ αδελφών και φυσικά μεταξύ εραστών και συντρόφων. Ωστόσο, entre aimer et abimer, il n'y a qu'une lettre de difference, le petit “b” de la beaute - και η Νικόλ Κράους περιγράφει καθαρά τούτη την ομορφιά των αληθινών συναισθημάτων και της ανθρώπινης υπόστασης. Δίνει με μεγάλη τρυφερότητα, χιούμορ και  οξυδέρκεια λεπτομέρειες και σκηνές που αποτυπώνουν την επιμονή, τη δράση και το θράσος των πολύ προηγούμενων γενεών για τη ζωή, κάτι που μπορούμε κι εμείς να διαπιστώσουμε από τους "προπολεμικούς" συγγενείς μας.  Η Κράους ασχολείται ακόμη και με τις πολλές εκδοχές του  ψέματος. "Μ' ενδιαφέρει η έννοια του αναπόφευκτου ψέματος, εκείνου που λες για να αποζημιώσεις κάποιον για την σκληρότητα του κόσμου" λέει.

Οι δύο παράλληλες αφηγήσεις πλέκονται όμορφα αλλά εύκολα τις διακρίνει κανείς από τις μικρές εικόνες που χρησιμοποιούνται σε κάθε κεφάλαιο - μία καρδιά για του Λέο και μία πυξίδα για εκείνη της μικρής Άλμα. Ανάμεσα σ' αυτές τις αφηγήσεις παρεμβάλλονται κεφάλαια από το "η ιστορία του έρωτα", το μυθιστόρημα του Λέο. Τα αποσπάσματα αυτά είναι πραγματικά ξεχωριστά διότι αν μη τι άλλο έχουν ένα εντελώς διαφορετικό ύφος γραφής - μαγικός ρεαλισμός έως υπαρξιακός ιμπρεσιονισμός από έναν άνθρωπο που γνώρισε κι επέζησε της Γερμανικής θηριωδίας.

Ο μικρός Μπερντ θα παίξει κι αυτός έναν σημαντικό ρόλο στην πλοκή. Όταν λείπει η Άλμα από το σπίτι, μιλά στο τηλέφωνο με τον Τζάκομπ Μάρκους ο οποίος του δίνει ένα μήνυμα για την αδελφή του γεμάτο πληροφορίες που αποκαλύπτουν μέσες-άκρες βασικά στοιχεία της έρευνας της Άλμα. Μέσα στην σύγχυσή του, ο Μπερντ θα βρει αφορμή για να κάνει μια καλή πράξη δίχως να το ξέρει κανείς - στέλνει από μία επιστολή στον  Λέο Γκρούτσκι  και στην αδελφή του ορίζοντας την ώρα και τον τόπο συνάντησής τους. Έτσι ο Λέο και η Άλμα Σίνγκερ θα συναντηθούν, τελικά, σ'ένα πάρκο αν και μέχρι να αναγνωρίσουν ο ένας τον άλλο και να καταλάβουν το πως και γιατί, η όλη συνάντηση θα κινδυνεύσει με αποτυχία. 

Το “η ιστορία του έρωτα” είναι ένα κείμενο, ή καλύτερα πολλά κείμενα συρραμένα με εξαιρετικό και πρωτότυπο τρόπο. Δίχως ίχνος μελοδραματισμού είναι ένα βιβλίο από τα πιο γενναιόδωρα που έχω διαβάσει. Καθόλου τυχαίο που -τηρουμένων των αναλογιών- μου θύμησε το "Στο τέλος της γης". Ειλικρινά όμως,  η ελληνική έκδοσή του το αδικεί. Ελπίζω το πιο πρόσφατο βιβλίο της Nicole Krauss, το Great House,  που αναμένεται να κυκλοφορήσει στα ελληνικά εντός του Φεβρουαρίου να τύχει καλύτερης αντιμετώπισης, εκδοτικής και αναγνωστικής.








Σημείωση: Αν και απέχω από τις συγκρίσεις μεταξύ βιβλίων και κινηματογραφικών μεταφορών τους ωστόσο, είμαι αρκετά περίεργη να δω την κινηματογραφική μεταφορά αυτού του βιβλίου που θα βγει στις αίθουσες -σύμφωνα με τις ανακοινώσεις- το 2012. Θα τη σκηνοθετήσει ο Αλφόνσο Κουαρόν ο οποίος έχει στο παλμαρέ του το "Μεγάλες Προσδοκίες" κι αυτό προνηνύει κάτι ιδιαίτερο. Ο πρώτος πίνακας είναι το "Σύννεφο"  και ο τρίτος το "Εραστές στο δάσος" - και τα δύο του Γκέρχαρντ Ρίχτερ. Ο δεύτερος πίνακας είναι το "Πορτραίτο ενός γηραιού κυρίου" και ανήκει στον Ίγκον Σίλε ενώ ο τέταρτος πίνακας είναι το "Ανθρώπινη συνθήκη" του Ρενέ Μαγκρίτ. Στην ασπρόμαυρη φωτό  η συγγραφέας.

     

"To have access to literature, world literature, was to escape the prison of national vanity, of philistinism, of compulsory provincialism, of inane schooling, of imperfect destinies and bad luck. Literature was the passport to enter a larger life; that is, the zone of freedom.

    Literature was freedom. Especially in a time in which the values of reading and inwardness are so strenuously challenged, literature is freedom."

                           Susan Sontag

                        Frankfurt Book Fair speech (2003)